کتاب مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران به قلم دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان و ترجمه ی فرزانه طاهری در نشر مرکز به چاپ رسیده است.
این کتاب زندگینامه ی سیاسی دکتر محمد مصدق، نخست وزیر ایران در اوایل دهه ی 1330، و در عین حال تاریخ توصیفی و تحلیلی نهضت ملی ایران است. حکومت دموکراتیک مهم ترین هدف مصدق و نهضت ملی بود. البته نیل به حکمیت ملی و استقلال کامل هم جزو اهداف مهم آن ها بود. اما بنا بر شواهد مفصلی که در این کتاب آمده و اغلب آنها مستقیما از زبان خود مصدق و برخی دیگر از سران نهضت نقل شده_ نیل به استقلال واقعی از نظر آنان گام نخست به سوی استقرار یک رژیم دمکراتیک راستین بود. به عقیده ی آنان چه قبل و چه بعد از ملی شدن نفت ایران_ این گام برای آنکه کشور بتواند بدون مداخله ی بیگانگان امور خود را اداره کند ضرورت داشت. مصدق و یارانش معتقد بودند که تا زمانی که یک شرکت بزرگ و قدرتمند خارجی مالک مهم ترین صنعت مدرن کشور باشد و یکی از استان های آن را در واقع امر اداره کند، و برای دفاع از منافع خود شرکت و پیشبرد آنها در سیاست ممکلت دخالت کند، استقرار حاکمیت ملی یا حکومت دمکراتیک میسر نمی شود. تاثیرات و دستاوردهای داخلی نهضت و مصدق را می توان در دو سطح جمع بندی کرد: پیامدهای آن از لحاظ صنعت نفت و درآمدهای نفتی ایران؛ کمک به آرمان دمکراسی در ایران. دستاورد های مصدق و یارانش گرچه به تمامی به بار ننشست اما هم چشمگیر بود و هم پایدار در واقع همان اصولی که آنها برایش مبارزه کردند از قرار باز هم برای ایران موضوعیت می یابد؛ پس این کتاب روایت و تحلیل اندیشه ها، رخدادها، و شخصیت های نهضتی تاریخی است که مایه ی بحثث و جدل های بسیاری بوده است.
فهرست
1- از میرزا محمد تا دکتر مصدق السلطنه 2- فعالیت های علمی، اجرایی و سیاسی 3- اپوزیسیون و انزوا 4- اشغال و دوره ی فترت 5- نماینده ی اول تهران 6- قرارداد الحاقی و جبهه ی ملی 7- نهضت ملی و ملی شدن نفت 8- خلیل ملکی و نظریه ی نهضت ملی ایران 9- دوره ی اول زمامداری مصدق 10- دوره ی دوم زمامداری مصدق 11- مسئله ی نفت و اقتصاد بدون نفت 12- دین و تفرقه در نهضت 13- راه ها و شیوه های ساقط کردن دولت مصدق 14- محاکمات مصدق 15- نهضت ملی پس از کودتا 16- شکست جبهه ی ملی دوم 17- شکست جبهه ی ملی سوم 18- نهضت مصدق
برشی از متن کتاب
دو عامل بیش از همه به پیدایی نهضتی ملی بر سر مسئله ی نفت و شکل گیری جبهه ی ملی متعاقب آن کمک کردند. یکی شکست و تضعیف روحیه ی حزب توده بر سر مسئله ی آذربایجان، تحریم انتخابات دوره ی پانزدهم مجلس توسط آن حزب، اختلاف نظرهای داخلی که به بروز انشعاب در حزب در دی ماه 1326 انجامید و سرانجام غیرقانونی شدن آن در بهمن 27 بود. دومین عامل سقوط قوام و کناره گیری او از صحنه ی سیاست بود، که فقط به مدتی کوتاه در تیر ماه 1331 مجددا وارد صحنه شد. وقتی عمر مجلس پانزدهم به پایان رسید، طرفین صفوف شان را فشرده تر کردند و مرزبندی همه ی جناح های درگیر مشخص شد. در شهرستان ها انتخابات عمدتا در دست قدرت ای مرکزی و محلی بود، مثل شاه، رزم آرا، امرای ارتش، مالکان و قطب های قدرت محلی. اما دوازده نماینده ی تهران از اختیارات و احترام بیشتری برخوردار بودند، چون هم نامزدهای انتخاباتی اعتباری بیشتر داشتند، هم مردم هوشیارانه مراقب بودند تا دولت در انتخابات مداخله نکند و در نتیجه انتخابات تهران حال و هوای کشور را دقیق تر از جاهای دیگر منعکس می کرد. وانگهی، نامزدهای اپوزیسیون در این انتخابات افراد برجسته ای بودند و حضور آنان در مجلس می توانست هم پایگاه قدرت و هم گرانیگاه توده ی وسیع غیرمتشکلی شود که، ضمن داشتن آگاهی سیاسی، در حوزه ی نفوذ دستگاه حاکمه و حزب توده قرار نداشتند و می توانستند به پایگاه اجتماعی یک(( نیروی سوم)) بدل شوند( که در واقع شدند) .
نویسنده: دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان مترجم: فرزانه طاهری انتشارات: مرکز