طنز با چه مبارزه می کند؟ – کتابانه

هدف راستین طنز اصلاح پلیدی هاست!

زیستن با یک طنز پرداز کار آسانی نیست. او بیش از حد معمول نسبت به حماقت ها و شرارت های همنوعانش آگاهی دارد و این آگاهی را نمی تواند پنهان کند. طنز نویس در موقعیت دشواری قرار دارد، چون اگر مردم همان عیوبی را که او در دیگران نکوهش می کند، در خودش بیابند، آن وقت ممکن است او در معرض اتهام خودبزرگ بینی یا حتی ریاکاری قرار گیرد.  اگر هم از این اتهامات بگریزد، چه بسا به او تهمت زنند که با قربانیانش عدوات شخصی دارد.

دکتر جانسون در کتاب فرهنگ واژگان طنز را “شعری در نکوهش شرارت یا بلاهت” تعریف کرد. درایدن و دفو پا را از این هم فراتر گذاشتند، اولی با ادعای این که “هدف راستین طنز اصلاح پلیدی هاست” و دیگری با این عقیده که “هدف طنز اصلاح است: و مولف، هرچند با این تردید که کار تغییر مرام عموما به وقفه افتاده، اقدام به شخم زدن می کند.” آن ها هر دو معتقدند که طنز می تواند تسکین دهد و بهبود بخشد، هر چند دفو نسبت به معاصرانش قدری تردید داشت. سویفت با بدبینی خاص اش تردید کمتری داشت. در پیشگفتار نبرد کتاب ها می نویسد:

طنز نوعی آیینه است، که نظاره گران عموما چهره ی هرکس به جز خود را در آن تماشا می کنند، و به همین دلیل که جهان این گونه از آن استقبال می شود، و کمتر کسی آن را برخورنده می یابد. و بعدها در سال ۱۷۲۸ او طنز را در بهترین حالت نوعی پاسدار اخلاقی می دید که نیکوکاران را که در برابر پلیدان درمانده اند، آرام می کند و می کوشد “نیک سیرتان را در راه راست نگهدارد، اما خیلی به ندرت می تواند بدکرداران را به راه راست هدایت کند.” طنز به عنوان مرهم و اصلاح جای خود را به طنز به منزله ی مجازات می سپارد. اشاره به “دفاع از حق” بار دیگر طنز نویس را به عنوان پاسدار آرمان ها مطرح می کند. بهترین طنز آن که مطمئن ترین لحن را دارد، حاوی مطمئن ترین ارزش هاست.

طنز نویس هم مثل یک واعظ می خواهد دیگران را نسبت به امری تشویق و متقاعد کند، اما موقعیت او در قبال مخاطبانش سخت تر و ظریف تر از وضعیت واعظان است. واعظ عمدتا می کوشد که تقوا را به شنوندگان بقبولاند، اما طنزنویس باید خوانندگانش را درباره ی رفتارها و انسان هایی که او “بد” می داند، با خود هم عقیده سازد. این انسان ها همنوعان ما هستند، و اکثر ما ترجیح می دهیم محکومشان نکنیم، حتی اگر شده به خاطر درک این که “به هر حال همه ی ما بندگان خدا هستیم” ممکن است به نظر رسد که طنز نویس خیلی راحت محکوم می کند و حتی از این کار لذت می برد. اشتیاق او به چماق، شمشیر یا تازیانه ی لفظی غالبا گواه این مدعاست. او از ما می خواهد که مهارت او را در به کارگیری‌ این حربه ها تحسین کنیم، و او را یک هنرمند و طنز را یک هنر بشناسیم اما این میل معمولا تلویحی است. طنزپرداز هر چند ممکن است از استعدادش لذت ببرد و امیدوار باشد که ما هم از آن لذت ببریم، اما معمولا قصد جدی تری را تصریح می کند.

طنز همیشه به تفاوت میان وضعیت، چنان که هست و چنان که باید باشد به شدت آگاه است. طنز پرداز غالبا در اقلیت است، اما در موقعیتی نیست که بتواند آشکارا مطرود باشد. برای اینکه او موفق باشد، جامعه باید برای آرمان های مورد تایید او، احترامی هر چند ظاهری قائل باشد. اگر چنین شود، او جایگاهی می یابد ظریف تر و بالقوه موثرتر از کسی که صرفا نکوهنده ی پلیدی هاست. آنگاه او بهتر می تواند از تفاوت های میان ظاهر و باطن بهره گیرد و به ویژه از ریا پرده بردارد. ریاکار پوست نازک تر از کسی است که آشکارا پلید است. دومی چیزی برای نهان کردن ندارد و اولی همه چیز. آبروی او در گرو همین نهان کاری است. او ظاهرا پایبند آرمان هایی است که در باطن آن ها را نادیده می گیرد یا رد می کند.

ممکن است احساس کنیم چنین کسی مستوجب رسوایی است. تا اینجای کار طنزنویس یک وظیفه ی مفید اخلاقی و اجتماعی را انجام می دهد که اعتباری جهانشمول دارد. اما دکتر جانسو بین طنز عام و خاص تمایز قائل است: ” وجه تمایز طنز واقعی با هجو در این است که بازتاب های اولی عمومی است، حال آنکه هجو، شخص خاصی را هدف می گیرد.” هجو هرچند در زمان خود بجا و نافذ باشد، اما چه بسا به مرور زمان مورد خود را به آسانی از دست بدهد. چه بسا موضوعیت محض آن عمومیتش را پنهان یا محو کند.   طنز نویس باید بداند چه چیزی را می تواند به عنوان مهم به خوانندگانش بقبولاند. طنز نویس باید محتاط باشد، اما از یک لحاظ آزادی فراوانی دارد. او از نظر قالب در فشار و محدودیت نیست، چه تنوع طنز تقریبا بی نهایت است.

در انتها قصد داریم برای علاقه مندان برخی کتاب های طنز از جمله شعر و داستان را معرفی می کنیم:

کتاب زیرکی های ملانصرالدین تالیف شاهد قمشه ای

خنده یکی از اعراض خاص انسان است، ارسطو خنده را جزئی از تعریف انسان و جزء جدا کننده ی انسان از سایر حیوانات می داند همچون نطق. خنده تعجب خاصی است که از درک تضاد و ناهماهنگی میان واقعیت و انتظارات ذهنی پدید می آید. ملانصرالدین نیز در لطیفه هایش چنین شرایطی را به وجود می آورد. ادریس شاه از نویسندگان معاصر هندی نصرالدین را صوفی می داند و شوخی های او را برابر با داستان های عطار و مولانا که گنجینه بینش های عرفانی و اخلاقی اند می شمارد.

کتاب آبنبات هل دار نوشته مهرداد صدقی

این کتاب اثری متفاوت از روزهای جنگ است. در حالی که اکثر نویسنده ها روزهای جنگ را با نشان دادن اوضاع جبهه ها و استرس های مردم در بیرون از جبهه به تصویر می کشند، “مهرداد صدقی” با روایتی بی نظیر و خلاقانه فضای متفاوتی از پشت جبهه ها را به مخاطبان نشان می دهد. فضایی که مردم با وجود وقوع جنگ در نزدیکی شان، از زندگی روزمره خود غاقل نیستند و سرگرمی های خاصی را همراه با شادی های بسیار دارند.

کتاب آبنبات دارچینی به قلم مهرداد صدقی

کتاب آبنبات دارچینی به قلم مهرداد صدقی، به روایت داستان جوانی به نام محسن می‌پردازد که با ماجراهای پیش‌بینی نشده‌ای مواجه می‌شود. این ماجرا‌ها ناخواسته هم در زندگی خود او و هم زندگی اطرافیانش تاثیرگذار است. این اثر که جلد بعدی کتاب آبنبات هلدار محسوب می‌شود بین سال‌های 72 تا 74 می‌گذرد. ماجراهایی که در این سال‌ها برای محسن رقم می‌خورد موقعیت‌های طنزآمیزی را به وجود می‌آورد.

کتاب نزدیک ته‌ خیار نوشتۀ ناصر فیض

این کتاب به دو بخش شعر و نثر تقسیم می‌شود. پختگی اشعار وپیشرفت توانایی فیض در این اثر نظر مثبت منتقدان و خوانندگان را به خود جلب کرد و «نزدیک ته خیار» را به یکی از شاخص‌ترین آثار وی تبدیل کرد. مضامینی که این شاعر برای اشعارش انتخاب می‌کند موضوعاتی‌است که کمتر کسانی به آن‌ها توجه کرده و یا درباره‌شان می‌نویسند، همین مسئله موجب شده تا آثار او متفاوت و دل‌نشین قلمداد شوند.

کتاب هی شعر تر انگیزد نوشته سعید بیابانکی

این کتاب مجموعه شعری است که تمام اشعار آن در قالب های کلاسیک مثل مثنوی، غزل، چارپاره و رباعی سروده شده اند و اولین مجموعه شعر “سعید بیابانکی” در حوزه طنز محسوب می شود. او در این مجموعه برای سرودن شعر از مضامین اجتماعی، سیاسی و انتقادی بهره برده و همه ی این مضامین را با نگاهی طنز در شعر گنجانده است.

کتاب محکمه‌ الهی به قلم خلیل جوادی

 محکمه‌ الهی روایتی است از قیامت و روز محشری که شاعر آن را در خواب مشاهده کرده و به‌رغم اختلاف عقایدی که ممکن است با دیگر مخاطبان و افراد داشته باشد؛ اما در کل به موضوعی اجتماعی پرداخته و در آن تمام اعتقادات کسانی که به صرف دین و قیامت، از هیچ کاری در این دنیا فروگذاری نمی‌کنند و از خدا بهشت را هم می‌خواهند به چالش کشیده و با بیانی خودمانی و بسیار ساده این مطلب را می‌فهماند که این امر و این نوع شخصیت‌ها تا چه حد منفورند؛ هم در نزد خداوند هم میان مردم.

کتاب بفرمایید بنشینید صندلی عزیز سروده ی اکبر اکسیر

سراینده اثر درباره شعرهایش چنین می گوید: این شعرها اغلب محصول یک جرقه است. جرقه ای که از برخورد تفکر و طنز نکته ای به ذهنم می رسد که خنده مرموزی را در ذهنم می پاشد و شعر تازه ی من آغاز می شود. نخ نامرئی مراعات نظیر را از لا به لای شعر می آویزم، به معماری واژگان و چینش آن توجه می کنم و با رعایت ایجاز افرودنی های مجاز اضافه می شود و فینال غیر مترقبه شکل می گیرد. در هر شعر تفکری را دنبال می کنم در موضوعات محیط زیست، میراث فرهنگی و مصائب انسان امروز، آن گاه نام شعر که در اصل سطر اول شعر و کلید آن است انتخاب می شود.

کتاب چرند و پرند نوشته ی علی اکبر دهخدا

کتاب “چرند و پرند” مجموعه ای از مقالات پر محتوا و انتقادی با مضامین اجتماعی و سیاسی را در برمی گیرد که همگی در قالب طنز، به نقد مشکلات و معضلات رایج در عصر خویش می پردازند. دهخدا با بهره گیری از شناخت عمیق خویش نسبت به مسائل روز جامعه، و به کارگیری از توانایی خود در نگارش و هم چنین کاربرد عباراتی ساده و روان، از طریق چاپ و انتشار مقاله های مذکور، سعی در بیداری و آگاه سازی اذهان عمومی کشور نمود.

کتاب نئو گلستان اثر پدرام ابراهیمی

این کتاب با محتوایی طنزآلود که به‌سان گلستان سعدی آمیخته‌ای از نثر و نظم است و به عبارتی به روز رسانی‌شده‌ی نسخه‌ی قدیمی گلستان است؛ کاری نو و نگاهی تازه در بیان مشکلات، دردها و البته واقعیات اجتماعی دارد که با زبان زیبای طنز آن را به مخاطب عرضه داشته است.  در مجموع پنجاه و سه قسمت حکایت‌گونه که در آن شخصیت‌های قدیمی هم‌چون درویش، پادشاه، بدسرشت، انوشیروان عادل، لقمان حکیم والبته آقازاده!، سرهنگ‌زاده و… با مسائل و رخدادهای امروزی روبه‌رو می‌شوند و حکایاتی جالب و جذاب را به نمایش می‌گذارد.

 

کتاب کلینیک حیوانات به قلم افشین تل لو

خیلی وقت‌ها انسان‌ها باید ساکت باشند و حیوانات سخن بگویند چرا که همان حیوانی که بنا به طبیعت خودش زندگی می‌کند و تدبیر و آینده‌نگری در رفتارش مشاهده نمی‌شود، گاهی چنان کاری می‌کند که عقل انسان فهیم و اشرف مخلوقات درباره آن تحیّر می‌کند٬ البته آنگونه که خود نویسنده ـ که حرفه اصلی‌اش پزشکی است ـ جایی اشاره کرده، جرقه‌های اصلی تحریر این داستان‌ها در مراجعه بیمارانش به ذهن او خطور کرده است.

کتاب مگه تو مملکت شما خر نیس؟ نوشته ی عزیز نسین 

 “عزیز نسین” طنزنویس اهل ترکیه می باشد که در دوره ی حیات خویش، آثار متعددی را به چاپ رسانده و موفق به اخذ جوایز نخل طلا و خارپشت طلایی شده است. وی در طنزنویسی تبحر فراوانی داشته و قصه های زیبایی را در این حیطه به نگارش درآورده که کتاب “مگه تو مملکت شما خر نیست؟”، یکی از این دست قبیل آثار ادبی طنز او می باشد. این کتاب، مجموعه ی 17 داستان کوتاه  را دربر می گیرد که هر یک با تشریح قصه هایی هایی خواندنی و پرماجرا، مخاطب را تا پایان با خود همراه می سازند. 

منبع: پلارد، آرتور، 1391، طنز، ترجمه ی سعید سعیدپور، تهران: نشر مرکز

دیدگاهتان را بنویسید

فهرست فروشگاه